بررسی توجیه پذیری اقتصادی کشت گیاه خاکشیر در شهرستان تربت حیدریه

بررسی توجیه پذیری اقتصادی کشت گیاه خاکشیر در شهرستان تربت حیدریهReviewed by بررسی توجیه پذیری اقتصادی کشت گیاه خاکشیر در شهرستان تربت حیدریه on Nov 15Rating: 5.0بررسی توجیه پذیری اقتصادی کشت گیاه خاکشیر در شهرستان تربت حیدریهبررسی توجیه پذیری اقتصادی کشت گیاه خاکشیر در شهرستان تربت حیدریه

دومین کنفرانس بین المللی گیاهان دارویی ، کشاورزی ارگانیک


نویسندگان :

1- ملیحه شیبانی ، دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصادکشاورزی دانشگاه تربت حیدریه

2- تکتم محتشمی، استادیاراقتصادکشاورزی دانشگاه تربت حیدریه


چکیده :

چکیده
امروزه بهره برداری از گیاهان داروئی با رجوع مجدد به این گیاهان در کشورهای مختلف دنیا رو به افزایش است. به دالیل متعددی تولید اکثرگیاهان داروئی با روش های قدیمی و به صورت برداشت از عرصههای طبیعی مقدور نیست.
بررسی تولید و صادرات گیاهان دارویی ایران نیز لزوم توجه به تولید زراعی این گیاهان را نشان میدهد. تولید زراعی این گیاهان پس از گذر از مرحله امکان سنجی کشت و تولید مزرعهای نیازمند یک بررسی و توجیه اقتصادی جهت تصمیم گیری و برنامه ریزی در خصوص آن، باتوجه به هزینهها ودرآمدها می باشد. در همین راستا این مطالعه، به بررسی امکان کشت گیاه خاکشیر در شهرستان تربت حیدریه، که آیا کشت خاکشیر در این شهرستان صرفه اقتصادی دارد یاخیر پرداخته است. این تحقیق به روش پیمایشی انجام شد و اطالعات مربوط به قیمت داروهای گیاهی در شهرستان تربتحیدریه از طریق روش نمونه گیری تصادفی ساده و مصاحبه با فروشندگان مغازههای عطاری درسال 1396 بدست آمده است. هزینههای تولبد در هر هکتار، مقدار محصول تولید شده و قیمت محصول، فایده )با توجه به سود خالص( برای گیاه خاکشیر محاسبه شده است. نتایج تحقیق نشان داد که، سودخالص خاکشیرآبی 6000000 ریال و سودخالص خاکشیردیم 6600000 ریال می باشد. بنابراین، کشت گیاه خاکشیر به دلیل اینکه خاکشیر محصولی کم آب و پردرآمد و دارای هزینه فایده مثبت و دوره رشد کوتاه می باشد، دارای بازدهی مثبت اقتصادی در شهرستان تربت حیدریه است.


واژگان كلیدي:

توجیه اقتصادی، خاکشیر، عطاری، گیاهان داروئی.


مقدمه

کشور پهناور ایران دارای سابقه تاریخی در طب سنتی و داشتن شرایط متفاوت اکولوژیکی و زیستی و با دارا بودن بیش از 7500 گونه گیاهی که حدود 10 تا 15 درصد آن دارای خواص دارویی شناخته شدهاند برخوردار از پتانسیل بالقوه بسیار باال برای تولید، فراوری و صادرات گیاهان دارویی میباشد و این الزمه مدیریت صحیح و ایجاد یک سیستم یکپارچه بین بخش های مختلف کشاورزی، منابع طبیعی، صنایع دارویی، مراکز تحقیقاتی، دانشگاهی و بازرگانی است.
شناخت شرایط مطلوب برای رشد بهینه و شناسایی عواملی که در تغییرات کمی وکیفی گیاهان مؤثر است )ابراهیمی، 1380؛ امید بیگی، 1379 و فرح، 1369.)
گیاهان ازگذشتههای دور منبع اصلی دارو بوده اند(2005,Yesilada .(دراین میان، گیاهان وحشی ازهنگامی که انسان های اولیه، ازگیاهان وحیوانات برای تامین نیازهای خود بهره برداری کردهاند، همواره به عنوان منبع مهمی برای حفظ سالمت بشر به شمار می آیند(2002.,al et Schippmann .(بیش از 40 تا 70 درصد مردم از داروهای گیاهی برای درمان اولیه بیماری استفاده کرده و در کشورهای درحال توسعه، این گیاهان نقش اساسی در تامین بهداشت
جامعه ایفا می نماید(1998,Oslan .) گونه های متعددی ازانواع گیاهان درنتقاط مختلف جهان بوده که تعداد قابل توجهی از آن وارد بازار مصرف می شوند.
در ایران گیاهان دارویی توسط عطاریها به دست مردم می رسد و یا در بسته بندی های مدرن که از طریق شرکت های مختلف تهیه و بدون نوشتن و مشخص کردن نام علمی گیاه و منشاء تهیه محصوالت در فروشگاه ها به فروش می رسد که از ارزش آن ها کاسته می شود و همین امر باعث ایراداتی به طب سنتی و گیاه درمانی شده است. در نتیجه ضروری می باشد که در زمینه گیاهان دارویی تحقیقات به صورت علمی صورت گیرد تا ابهامات و ایرادات ذکر شده از این قبیل برطرف شده و استفاده از گیاهان دارویی از حالت سنتی و قدیمی به شکل تخصصی و استاندارد در آید.)آملی و همکاران، 1383.)
از آنجا که برآیند فعالیت های مرتبط با صنعت گیاهان دارویی در راستای حفظ و ارتقا سالمت جامعه قرار می گیرد، تدوین راهبرد و جهت گیری کالن در این صنعت جزء مأموریت های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی خواهد بود و سایر سازمان های دولتی که به نوعی در صنعت فوق مسئولیت دارند، باید در چارچوب مأموریت سازمانی خود، هماهنگ با راهبرد فوق عمل نمایند.)طاهایی و همکاران، 1385.)
همچنین توجه به اهمیت وضعیت بهداشتی و بسته بندی گیاهان دارویی موجود در عطاری ها، تعیین گونه های مختلف، میزان مصرف، مناطق تأمین کننده، کاربرد هر یک از این گونه ها به عنوان اصلی ترین عوامل در بازار گیاهان دارویی، می تواند راهنمای خوبی برای برنامه ریزان و سیاست گذاران صنعت دارویی کشور باشد)ذوالفقاری و قنادی، 1380.)
خاکشیر با نام علمی .L Sophia Descurainia از خانواده کلزا، گیاهی علفی بیک ساله یا دو ساله که ارتفاع ساقه آن تا یک متر نیز می رسد. پایین گیاه کرک دار است در حالی که باالی آن بدون کرک می باشد. تخم این گیاه که همان خاکشیر است ریز و کمی دراز و معموال به دورنگ وجود دارد یکی از آن ها قرمز که دارای کمی تلخ است و دیگری به رنگ قرمز تیره می باشد. حاشیه دارای تعدادی اسید چرب مانند اسید لینوئیک، اسید لینولنیک، اسید اولئیک، اسید پالمتیک و اسید استئاریک می باشد. ضمنا در خاکشیر اسانس روغن فراری وجود دارد که دارای مواد بنزیل وایزوسیانات است )2010, Sani .)
خاکشیر گیاهی علفی یک ساله متعلق به خانواده شب بو )Brassicaceae )است. این گیاه در زراعت به عنوان یک علف هرز شناخته می شود. اخیرا عالوه بر خصوصیات دارویی که بذر این گیاه دارد به عنوان یک گیاه روغنی که بذور آن حاوی 35 تا40 درصد روغن می باشد، معرفی شده است )1981,Kennedy and Koch .)
خاکشیر در اکثر نقاط ایران قابلیت رویش دارد وزمان رویش آن، فصل بهار است اما محصول در تابستان برداشت می شود. خاکشیر گیاهی است به شکل بوته که حداکثر یک متر رشد می کند. گل های زرد آن که بعدا به میوه های کشیده ای تبدیل می شوند، ازنظر گیاه شناسی به خورجین معروفند ودانه های ریز قهوه ای رنگ خاکشیر را در خود جای می دهند. شیوه برداشت خاکشیر هم جالب است. وقتی خاکشیر به طور کامل می رسد، خورجین ها باز می شوند و دانه های خاکشیر روی زمین می ریزند. بنابراین باید قبل از خشک شدن کامل میوه ها، آن ها را جمع آوری می کنند. برای این کار، بوته های خاکشیر را در روی یک پارچه بزرگ باز می کنند. به این ترتیب دانه های ریز خاکشیر جمع آوری شده وبه دست مصرف کننده می رسد)رابط سالمت،1395 .)
دانههای خاکشیر دارای خواص درمانی بوده و در کشورهای مختلف از جمله ایران استفاده می گردد. در چین از تخم خاکشیر به عنوان ملین، تب بر و تسکین التهاب پوست از جمله کهیر استفاده می شود. در هندوستان نیز از تخم آن برای نرم کردن سینه و در موارد برونشیت به عنوان تب بر و در موارد اسهال خونی برای دفع کرم معده استفاده می کنند.

حکمای تب سنتی ایران معتقدند که خاکشیر برای تقویت معده و هاضمه و برای کاهش حدت سرخجه، سرخک، آبله و مخملک مفید است )میرحیدر، 1375)
شهرت درمانی آن به حدی است که هرساله مقادیر زیادی از دانه آن ، از مناطقی که این گیاه به حالت وحشی میروید به دست آمده و به بازار ها عرضه می شود. جوشانده آن جهت رفع اسهال های ساده، دفع خلط سینه، بهبود برونشیت مزمن و…. به کار میرود )زرگری،1376؛ امینی، 1376؛ رجحان، 1374.)
در ایران بیشتر گیاهان دارویی مورد استفاده از رویشگاه اصلی آنها برداشت میشوند که افزون بر افزایش فشار و تخریب رویشگاه، محصول گردآوری شده نیز به دالیل مختلف خالص نبوده و کیفیت مطلوبی ندارند. در صورت زراعی کردن و کشت گونه های دارویی و تعیین میزان سود خالص و مواد مؤثره آنها، میتوان آنها را به عنوان کشت جایگزین گیاهان رایج در مناطق مورد نظر مطرح کرد. بنابراین هدف اصلی این بررسی اقتصادی کردن کشت گیاه خاکشیر می- باشد.

روش تحقیق

روش این تحقیق، روش پیمایشی بوده و داده های اصلی آن ازطریق تکمیل پرسشنامه به صورت حضوری از پاسخ گویانی که به روش نمونهگیری تصادفی انتخاب شده بودند، درسال1396جمعآوری گردید. بدین منظور پرسشنامه فروشندگان گیاهان دارویی با توجه به اهداف تحقیق شامل قیمت داروهای گیاهی طراحی گردید. علت انتخاب فروشندگان گیاهان دارویی به عنوان جامعه آماری، به دلیل آن است که سازمان فروش )که در ارتباط مستقیم به بازار هستند( می تواند از روند های اجتماعی و اقتصادی در منطقه و محصوالت مورد استفاده مشتریان و نظایر آن اطالعاتی را در اختیار ما قرار دهند دراین مطالعه اطالعات مربوط به قیمت داروهای گیاهی درشهرستان تربت حیدریه از طریق پرسش از فروشندگان مغازه های عطاری به دست آمد. باتوجه به اینکه عطاری ها اصلی ترین محل جهت تهیه داروهای گیاهی می باشد انتظار داشت که اطالعات مربوط به نوع گیاهان مورد مصرف و قیمت آن ها از این طریق با تقریب مناسبی به دست آید. دراین مطالعه عطاری هایی واجد شرایط ورود به مطالعه بودند که حداقل یک سال از تاسیس آن ها گذشته باشد و سواالت از فردی پرسیده شد که حداقل یک سال سابقه فعالیت درآن عطاری را داشته باشد).

يافته ها

بیشترین سطح زیر کشت خاکشیر در استان خراسان جنوبی در شهرستان بشرویه واقع است که با رسیدن گیاه در مرحله بازدهی مناسب از 208 هکتار اراضی سطح زیرکشت خاکشیر، ساالنه 90000 کیلوگرم محصول به دست می آید که عملکرد آن 750 کیلوگرم درهکتار است که با توجه به قیمت آن که 100تا 120هزار ریال برای هر کیلوگرم می باشد، درآمدزایی آن 9میلیارد ریال است. حال منطقه مورد مطالعه شهرستان تربت حیدریه است که دراین شهرستان از200هکتار سطح زیر کشت خاکشیردیم 30000 کیلوگرم خاکشیر برداشت می شود که عملکرد آن 150کیلو در هکتار می باشد )سازمان جهاد کشاورزی شهرستان بشرویه و تربت حیدریه، 1396 .)
جهت بررسی صرفه اقتصادی کشت خاکشیر، پس از شناسایی مناطق کشت، با تکمیل پرسشنامه و مصاحبه با بهره برداران اقدام به محاسبه و برآورد هزینه های تولید گردید. جدول 1 هزینه های کاشت، داشت و برداشت گیاه خاکشیر را نشان می دهد.

بحث و نتیجه گیري

کشت گیاه خاکشیر به دلیل اینکه خاکشیر محصولی کم آب و پردرآمد و دارای هزینه فایده مثبت و دوره رشد کوتاه، دارای بازدهی مثبت اقتصادی می باشد. در زمین هایی که به صورت مخلوط کشت می شوند و یا کشت خاکشیر به صورت دیم است صرفه اقتصادی بیشتر است.
باتوجه به این اقلیم آب وهوایی و وجود نیروی کار جوان وجویای کار فارغ التحصیل بخش کشاورزی در استان، زمینه تولید انبوه بسیاری از گیاهان دارویی در منطقه وجود دارد. با وجود چنین بازار پررونقی، بررسی مصرف گیاهان دارویی در سطح استان و نیز امکان صدور محصوالت گیاهان دارویی به خارج از استان وحتی خارج از کشور، زمینه سازی جهت کشت انبوه گیاهان دارویی و صنایع بسته بندی و عرضه بهداشتی محصوالت گیاهی در استان امری منطقی و دور
اندیشانه به نظر می رسد. امید است نتایج پژوهش فعلی و پژوهش های مشابه در سایر استان ها مسئولین بخش کشاورزی و صنعت استان و برای رواج فرهنگ سرمایهگذاری بخش خصوصی در زمینه تولید و پرورش گیاهان دارویی قانع سازد.
همچنین پژوهش های تخصصی درمورد امکان کشت و نحوه کشت انواع پرمصرف گیاهان دارویی در مناطق مختلف استان ضروری به نظر می رسد. با توجه به نتایج به دست آمده از تحقیق می توان پیشنهادات زیر را ارائه نمود:

1 -برند سازی محصول خاکشیر و صادرات آن به خارج کشور.
2 -این گیاه بسیار حساس به باد وطوفان بوده به سرعت ریزش پیدا می کند و بایستی یک سوله جمع آوری خاکشیر در این شهرستان احداث شود.
3 -با فرآوری و بسته بندی این محصول در شهرستان تربت حیدریه، بسیاری از مشکالت رفع و تولید ارزش افزوده بسیار باالیی برای استان و کشور دارد.
4 -با خرید تضمینی محصول توسط دولت، کشاورز می تواند روی آن برنامه ریزی داشته و دست دالل نیز از محصوالت کوتاه می شود.


منابع

ابراهیمی، علی. ضرورت اعمال نگرش سیستمیک در مدیریت توسعه پایدار گیاهان دارویی، مجموعه مقاالت همایش
ملی گیاهان دارویی، انتشارات موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع. 1380 ،56- 59.
امیدبیگی،. رضا، 1379 ،رهیافت های تولید و فرآوری گیاهان دارویی، جلد اول، تهران، انتشارات طراحان نشر.
امینی، امیر، 1376 ،فرهنگ گیاهان دارویی و کاربرد سنتی آنها در کرمانشاه، طاق بستان، چاپ دوم
آملی، صابر سیروس، ناصری، احمد ، رحمانی، غالم حسین و کالیراد، عهدیه، گیاهان دارویی استان کرمان، مجله
تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، دوره بیستم، شماره چهارم، زمستان 1383 ،487-532 .
ذوالفقاری، بهزاد و قنادی، علیرضا. آشنایی با مبانی کاربرد گیاهان دارویی: آنچه پزشکان در این زمینه باید بدانند، مجله
پژوهش در علوم پزشکی، دوره ششم، شماره چهار، زمستان 1380 ،1-5 .
رجحان، محمدصادق، درمان بوسیله گیاهان دارویی، انتشارات آبا، 1374.
زرگری، علی. 1376 .گیاهان دارویی، جلد اول، چاپ هفتم، انتشارات دانشگاه تهران.
طاهایی، صنوبر نجم الدین، رشیدی، کیومرث و هژبر، محمدصالح، بررسی نگرش و میزان آگاهی جامعه پژشکی شهر
سنندرج درمورد داروهای گیاهی و تجویز آنها، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان، دوره یازدهم، شماره سه،
.44-48 ،1385
فرح، محمد. 1369 .بررسی امکانات بهره وری بیشتر از گیاهان دارویی) نگرش اقتصادی(. چهارمین سمینار گیاهان
دارویی ایران. دانشگاه علوم پزشکی تهران.
مجله رابط سالمت. زمستان 94 وبهار95 .شماره 5-43 .ص66.