بررسی خواص دارویی و درمانی اسطوخودوس در طب سنتی

بررسی خواص دارویی و درمانی اسطوخودوس در طب سنتیReviewed by بررسی خواص دارویی و درمانی اسطوخودوس در طب سنتی on Nov 10Rating: 5.0بررسی خواص دارویی و درمانی اسطوخودوس در طب سنتیبررسی خواص دارویی و درمانی اسطوخودوس در طب سنتی

دومین کنفرانس بین المللی گیاهان دارویی ، کشاورزی ارگانیک


نویسندگان : 

1- رضا پرداختی ، عضو انجمن گیاهان دارویی ایران
2- علی قادری، مدرس دپارتمان مهندسی تولیدات گیاهی، دانشکده کشاورزی،دانشگاه فنی و حرفه ای استان خراسان رضوی، ایران


چکیده:

گیاه لاوندر یا اسطوخودوس یکی از خوشبو ترین گیاهان دارویی در جهان محسوب می شود که در مناطق مختلفی از ایران، هند، چین، انگلیس و کانادا به صورت خودرو رشد می کند. این گیاه علاوه بر آنکه به عنوان یک گیاه دارویی پرخاصیت در طب سنتی کشورمان و طب سنتی کشورهای چین و هند مورد استفاده قرار می گیرد به عنوان یک خوراکی مفید در سبد غذایی بسیاری از خانواده های آسیایی و اروپایی وجود دارد. امروزه عصاره چای کیسه ای و روغن این گیاه به صورت صنعتی توسط کارخانه های تولید گیاهان دارویی در اختیار مصرف کنندگان قرار می گیرد. مصرف خوراکی و موضعی این گیاه علاوه بر آنکه موجب تقویت عملکرد دستگاه عصبی بدن می شود می تواند بسیاری از اختلال ها و بیماری های جسمی مانند اسپاسم های عضلانی، ضعف عمومی و بی خوابی را درمان کند. به اعتقاد درمانگران طب سنتی ایران، چین و هند نوشیدن روزانه یک فنجان از چای یا دمنوش گیاه لاوندر یا اسطوخودوس می تواند در پیشگیری از ابتلا به بسیاری از بیماری ها موثر باشد. عصاره لاوندر و درمان سردرد به اعتقاد درمانگران طب سنتی در جهان نوشیدن عصاره تهیه شده از برگ های گیاه لاوندر تاثیر زیادی در بهبود و تسکین سردرد دارد. این نوشیدنی توسط بسیاری از درمانگران شیوه های درمانی طب مکمل برای درمان سردرد به ویژه سردردهای میگرنی کاربردی اعجاب انگیز دارد. این داروی گیاهی اگر چه طعمی تلخ و گس دارد اما خاصیت و تاثیرگذاری آن چنان زیاد است که بسیاری از بیماران تلخی آن را تحمل می کنند. اما در صورتی که برخی از بیماران قادر نباشند گسی و تلخی عصاره لاوندر را تحمل کنند کافی است این عصاره را رقیق کرده و آن را میل کنند .


واژگان كلیدی:

اسطوخودوس، خواص دارویی، طب سنتی


مقدمه

مزیت های نسبی گیاهان داروئی در ایران: تنوع اقلیمی ( 11اقلیم از 13اقلیم) 300روز آفتابی در سال، تنوع پوشش گیاهی (10هزارگونه گیاهی و 2هزارگیاه داروئی). تنوع و فراوانی گیاهان داروئی در ایران بزرگترین ثروت ملی است(، 2تا 3 برابر گونه های داروئی اروپاست) در جهت خودکفایی داروئی و تامین سلامت، ایجاد اشتغال و درآمد اقتصادی . قدمت 2500ساله طب سنتی و استفاده از گیاهان داروئی در ایران و سپس انتشار آن به اروپا و آمریکا . با توجه به رویکرد جهانی به مصرف گیاهان داروئی چه در صنعت داروئی، صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی و امکان رویش اکثر گونه های داروئی در ایران ، یک فرصت طلایی است برای عرضه محصولات و فرآورده های گیاهان داروئی به کشورهای صنعتی(حضور دربازارجهانی). وجود پتانسیل های علمی، تحقیقی و اجرائی در زمینه گیاهان داروئی در کشور، قابل بهره برداریست.

روش تحقیق

این پژوهش از نظر هدف، از نوع کاربردی و از منظر گردآوری داده، و روش گردآوری اطلاعات نیز میدانی می باشد. هدف اصلی این پژوهش بررسی خواص دارویی و درمانی اسطوخودوس در طب سنتی است که با بررسی تعداد زیادی از متون علمی فارسی بررسی گردید.

يافته ها

اسطوخودوس lavandula stoechasبوته ای پرپشت با ساقه های متعدد و چهارگوش به ارتفاع تقریبی 30تا 60 سانتیمتر است که معمولاً در جنگل های غیر انبوه، تپه های خشک و دامنه های کم ارتفاع و گاهی هم در سواحل دریاها رشد می کند و در هر حال معمولاً از دامنه های 1500متری بالاتر نمی روید. این گیاه در اروپا به ویژه در منطقه مدیترانه، شمال آفریقا و جزایر قناری به طور طبیعی رشد می کند و اعراب و ایرانیان از قرن ها پیش با آن آشنا بوده اند، هر چند هیچ گاه گیاه بومی این مناطق نبوده است. ابوریحان بیرونی در این رابطه حتی نام اسطوخودوس را بر گرفته از سَتوخس رومی به حساب آورده است و از قول دیوسکورید می گوید: «نام اسطوخودوس از نام یکی از جزیره هایی است که آن را از آنجا می آورند.»

وحکیم سید محمد تنکابنی، اسطوخودوس را واژه ای یونانی و به معنای حافظ الارواح ذکر کرده است. ولی در واقع می دانیم که نام اسطوخودوس ) (lavandulaاز ریشه لاتین lavareبه معنای شستناخذ شده است و علت این نامگذاری احتمالاً به این علت بوده که در تمیز کردن و شستن زخم ها به کار می رفته است و اینکه اصل یونانی این واژه لاتین چیست نیاز به پیگیری های واژه شناسانه بیشتری دارد. از شاخه های برگدار این گیاه رایحه قوی و مطبوعی استشمام می شود و آنچنان پس از گل دادن ظاهر زیبا و فریبنده ای پیدا می کند که حتی در برخی نواحی به عنوان یک گل زینتی پرورش داده می شود.

از اختصاصات این گیاه آن است که برگ های باریک و بلند با لبه برگشته و پوشیده از کرک های پنبه ای دارد و از کناره برگ های آن ساقه های کوتاه برگدار ظاهر می شود. گل های آن معمولاً به رنگ ارغوانی و به صورت سنبله های فشرده، چهار وجهی با ظاهر بیضوی بلند هستند. در هر حال اسطوخودوس در درمانگری ایرانی اهمیت و جایگاه ویژه ای داشته است و قرن ها از خواص درمانی آن استفاده شده است .

ابن سینا، اسطوخودوس را مرکب از گوهر خاکی سرد و آتشین لطیف به حساب آورده است و درباره خواص آن چنین می گوید: «به وسیله تلخی که در آن است گدازنده و لطافت بخش است و تناول آن بند آمدگی ها را باز می کند، می زداید و اندک قبوضیتی دارد که بدن و درون را توان دهد و عفونت را جلوگیری کند.

بحث و نتیجه گیری

چای لاوندر، خواب آوری طبیعی نوشیدن چای لاوندر پیش از خواب به افرادی که دچار اختلال خواب هستند و شب ها چندین بار از خواب بیدار می شوند، کمک می کند تا به مرور خوابی آرام و بی دغدغه را تجربه کنند. برای بهره مندی از تاثیر این چای کافی است یک ساعت پیش از خواب شبانه یک فنجان چای لاوندر را به صورت ولرم بنوشید .برای تهیه این چای کافی است یک قاشق چای خوری برگ خشک شده این گیاه را درون یک فنجان آب جوش بریزید و سر فنجان را با کمک نعلبکی ببندید تا در عرض 10دقیقه دم بکشد.

درمان سرگیجه و ضعف عمومی درمانگران شیوه های طبیعی درمانی در جهان با کمک گیاه خشک شده لاوندر و عسل ترکیبی تهیه می کنند که مصرف این ترکیب به هنگام بروز سرگیجه و ضعف عمومی بسیار موثر است .در این شرایط درمانگران یک قاشق غذاخوری از پودر برگ های خشک شده لاوندر را با یک قاشق غذاخوری عسل و یک لیوان آب گرم مخلوط می کنند. نوشیدن این ترکیب می تواند در مدتکوتاهی ضعف بیمار را برطرف کرده و سرگیجه را از بین ببرد. اضافه کردن 10تا 15قطره از عصاره گیاه لاوندر در وان حمام و دراز کشیدن در آن به مدت 20تا 30دقیقه در از بین بردن خستگی و کوفتگی بدن بسیار موثر است. دراز کشیدن در آبی که با این عصاره مخلوط شده باشد علاوه بر آنکه موجب تخلیه استرس ها و تنش های روزانه می شود به بهبود گردش جریان خون کمک کرده و کیفیت خواب افراد را نیز افزایش می دهد.

چگونه حافظه خود را تقویت کنید برای افزایش توان حافظه و عملکرد مغز راهکارهای مختلفی در طب سنتی و دیگر شیوه های درمانی طب مکمل وجود دارد. اما یکی از کاربردی ترین آنها استفاده ازعرقیات گیاهی و مصرف میوه های طبیعی نظیر کشمش، خرما وانجیر است. به اعتقاد درمانگران نوشیدن یک فنجان عرق لاوندر هر شب پیش از خواب و به مدت 30تا ۴0روز می تواند تاثیر زیادی در افزایش توان مغز، بهبود عملکرد آن و تقویت حافظه داشته باشد. سوزش نیش حشرات را درمان کنید بسیاری از کوهنوردان یا افرادی که عادت به کوهنوردی و حضور در فضاهای باز و محیط های سرسبز دارند با خاصیت عصاره لاوندر در درمان و تسکین محل گزش نیش حشرات آشنایی دارند. عصاره گیاه لاوندر به دلیل داشتن خواص التیام بخش و تسکین دهنده ای که دارد در کاهش التهاب و سوزش محل گزش حشرات بسیار موثر است و می تواند نقش موثری داشته باشد.

این عصاره همچنین می تواند به عنوان یک ضدعفونی کننده برای شست وشوی زخم های سطحی و محل گزش حشرات مورد استفاده قرار گیرد. درمان اسپاسم شکم با ماساژ درمانگران طب سنتی ماساژ شکم با روغن لاوندر را یکی از مفیدترین شیوه های درمان و تسکین اسپاسم ها و انقباض های عضلات شکم می دانند. ماساژ این روغن در ناحیه شکم و جذب آن موجب می شود که اسپاسم های دستگاه گوارش به ویژه درناحیه روده ها درمان شود و درد ناشی از آن به مرور کاهش یافته و به طور کلی از بین رود.

درمان اسکار سوختگی با روغن اسطوخودوس بسیاری از درمانگران طب سنتی و مکمل بر این باورند که استفاده از روغن گل اسطوخودوس به صورت موضعی موجب از بین رفتن آثار باقی مانده زخم ها و برخی از سوختگی ها می شود. ماساژ روغن و عصاره اسطوخودس یا لاوندر به روی زخم ها به صورت مستمر و روزانه کمک می کند تا جای زخم ها و سوختگی ها از بین رود .علاوه بر این استفاده از جوشانده رقیق شده این گیاه نیز به عنوان یک ضدعفونی کننده برای پاکسازی زخم ها و جراحات سطحی بسیار موثر است. برای تهیه این مخلوط جوشانده سرد شده گیاه لاوندر را پس از رقیق کردن با مقداری اتانول ترکیب کرده و برای ضدعفونی مورد استفاده قرار دهید.

کاهش تب و حرارت بدن بر اساس متون قدیمی طب سنتی گیاه لاوندر به جهت آنکه موجب افزایش تعریق بدن می شود در دفع سموم و حرارت بدن در شرایطی که بیمار دچار تب یا افزایش حرارت بدن شده، بسیار موثر است. مصرف جوشانده این گیاه علاوه بر این به جهت خاصیت ادرارآور می تواند تب بیمار را به سرعت پایین آورد. کمپرس گیاه اسطوخودوس و کاهش درد کمپرس جوشانده گیاه اسطوخودوس در تسکین دردهای ناشی از کوفتگی ها و ضرب دیدگی ها بسیار موثر است.

برای تهیه این کمپرس کافی است 3تا ۴قاشق غذاخوری از گیاه خشک شده لاوندر را با 2لیوان آب مخلوط کرده و روی حرارت قرار دهید. پس از آنکه این مخلوط به مدت 10دقیقه جوشید آن را صاف کرده و اجازه دهید به اندازه کافی سرد شود. سپس این مایع را با کمک دستمالی نخی و تمیز روی موضع مورد نظر کمپرس کنید. بهتر است اجازه دهید تا این مایع به اندازه کافی سرد شود زیرا گرمای آن ممکن است موجب بروز خونریزی های زیر پوستی در ناحیه ضرب دیده شود. هفت نکته طلایی درباره لاوندر لاوندر از جمله گیاهان دارویی است که خواص درمانی متنوعیدارد.

برگ ها، گلبرگ های بنفش رنگ و سرشاخه های این گیاه از جمله بخش هایی از این گیاه است که برای درمانبیماری های مختلف از سوی درمانگران طب سنتی توصیه شده است. درمانگران طب سنتی مصرف چای لاوندر را یکی از بهترین داروهای گیاهی برای تقویت معده و افزایش عملکرد آن می دانند. لاوندر به جهت داشتن خواص مفید در پاکسازی کبد می تواند از ابتلا به بسیاری از بیماری ها و اختلال های کبدی پیشگیری کند. نوشیدن چای یا جوشانده برگهای خشک شده لاوندر در کاهش التهاب و تورم دستگاه تنفسی مناسب است و موجب درمان سرفه می شود.

برخی از درمانگران طب سنتی معتقدند که مصرف این گیاه در افرادی که دچار خواب رفتگی دست و پا می شوند بسیار موثر است. درمانگران طب سنتی چین معتقدند که نوشیدن جوشانده این گیاه موجب پیشگیری و درمان تهوع می شود. استفاده موضعی و خوراکی از این گیاه علاوه بر آنکه موجب تقویت و توان سیستم عصبی می شود می تواند موجب تنظیم ضربان قلب و کنترل تپش قلب شود.


منابع 

1- امید بیگی ، رضا ( . ) 1379توانمدی های کشور جهت تولید گیاهان دارویی . خلاصه مقالات اولین همایش بین المللی طلب سنتی و مضرات پزشکی ، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران ، معونت پژوهشی ، دفتر روابط دانشگاهی و بین المللی .
2- باقری ، محسن ؛ رجحان ، محمد صادق ( .) 1376بررسی وضعیت گیاهان دارویی و استفاده از آنها در جهان
جنگل و
مراتع شماره . 33
3- باقری ابوالقاسم ؛ جلیلیان ، صادق ؛ نقدی بادی ، حسنعلی ( . ) 1387بهینه یابی اقتصادی کشت گیاهان دارویی . مجموعه مقالات گیاهان دارویی .
4- بدخشان ، علی ( . ) 1369روش های جدید بازاریابی محصولات کشاورزی . مجله بانک کشاورزی ، شماره .37
5- رحیمی ، نعمت اله ( . ) 1387بازاریابی محصولات دارویی مجموعه مقالات گیاهان دارویی .