نحوه استفاده اقتصادی از گیاهان دارویی در تغذیه دام و طیور

نحوه استفاده اقتصادی از گیاهان دارویی در تغذیه دام و طیورReviewed by نحوه استفاده اقتصادی از گیاهان دارویی در تغذیه دام و طیور on Dec 10Rating: 5.0نحوه استفاده اقتصادی از گیاهان دارویی در تغذیه دام و طیورنحوه استفاده اقتصادی از گیاهان دارویی در تغذیه دام و طیور

دومین کنفرانس بین المللی گیاهان دارویی ، کشاورزی ارگانیک


نویسندگان :

1- سیداکبر شیری، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی


چکیده :

چکیده
برای پاسخ به نیازهای روزافزون جمعیت به پروتئین حیوانی، صنعت دام و طیور کشور دارای رشد چشمگیری بوده است . نگهداری دام و طیور به صورت گسترده و فشرده، امکان بروز بیماریها را افزایش داده که جهت کاهش میزان وقوع بیماریها و افزایش رشد و بهبود صفات تولیدی از مواد شیمیایی مختلف ازجمله آنتیبیوتیکها در واحدهای پرورش دام و طیور استفاده میشود که امروزه استفاده از آنتیبیوتیک های محرك رشد به دلیل احتمال بروز مقاومت باکتریایی و همچنین انتقال از طریق فراورده های تولیدی به مصرف کنندگان با محدودیت مواجه شدهاست. گیاهان دارویی با اثرات ضد میکروبی به عنوان جایگزینهای مناسبی برای آنتیبیوتیکها مطرح شدهاند. به علت اهمیت بازده اقتصادی در پرورش جوجههای گوشتی و با در نظر گرفتن این نکته که ممنوعیت بهره برداری از آنتیبیوتیک باعث کاهش تولید و بازده خوراك میگردد. اخیراً جهت به حداکثر رساندن کمی و کیفی محصولات دام و طیور و پیشگیری یا درمان برخی بیماریها از مشتقات گیاهان دارویی از قبیل علفها، عطرمایهها و چاشنیهای گیاهی برای رسیدن به اهداف فوق پیشنهاد شده است. گیاهان دارویی از سالهای گذشته برای درمان بیماریها در انسان مورد استفاده قرارگرفته است. در این تحقیق به طور اختصار خواص برخی از گیاهان دارویی )اکالیپتوس، سیر و پیاز، شیرین بیان، پونه، آویشن( و نحوه اقتصادی نمودن استفاده آنها در تغذیه طیور بررسیگردید. نتایج آزمایشات نشان داد برای برطرف نمودن نیازهای پروتئینی با استفاده از گیاهان دارویی با توجه به حجم بالای مصرف آن در تغذیه طیور، اقتصادی نمیباشد ولی در دراز مدت برای مصرفکنندگان از نظر کاهش اثرات منفی استفاده از آن باعث اقتصادی شدن میگردد. از طرفی اگر از داروهای سنتتیک به جوجههای گوشتی خورانده شود، احتمال باقیماندن اثرات دارو درگوشت و انتقال آثارمنفیآن به انسان بسیار بالا است و میبایستی یک دوره حداقلی برای برطرف شدن اثرات دارویی در نظرگرفت. ولی در صورت استفاده ازداروهای گیاهی به چنین دورهای نیاز نمیباشد.


کلمات کلیدی:

اکالیپتوس، سیر و پیاز، شیرین بیان، پونه، آویشن.


مقدمه:

رشد روز افزون جمعیت و نیاز مبرم به مواد پروتئینی، نیاز به تنوع و افزایش سرعت رشد در تولید گوشت طیور را آشکار میکند. تامین پروتئین مورد نیاز آن با تولید متراکم، نیازمند استفاده از داروهای شیمیایی میباشد که استفاده زیاد از این داروها باعث مقاومت بدن به آنتیبیوتیکها در انسان میشود. مصرف بیش از حد آنتیبیوتیکها در دام و طیور، عوارض زیادی بر سلامت مصرف کنندگان دارد. امروزه افزایش مقاومت باکتریها و عوامل بیماری زا نسبت به آنتیبیوتیکها باعث شده است که استفاده از جایگزینهای طبیعی همانند گیاهان دارویی که دارای خاصّیت ضد میکروبی بالایی است، تسریع شود ( ناجیفی و ترکی، 2010 (. باتوجه باینکه هم اکنون تنها 15 تا 20 درصد پرورش دهندگان دام و طیور بویژه مرغداریها از یک یا چند نوع داروی گیاهی برای درمان یا پیشگیری از بیماریهای این حوزه استفاده میکنند . پرورش دهندگان مرغ به منظور رفع نگرانی مصرف کنندگان از بقایای آنتیبیوتیکی موجود در تولیدات دام و طیور، تمایل بیشتری به استفاده از فیتوبیوتیکها در خوراك طیور پیدا کردهاند. فیتوبیوتیکها ترکیباتی هستند که از گیاهان مشتق میشوند و بصورت پودر پیکرهی رویشی گیاه، یا عصاره، اسانس و روغن گیاه در تغذیه طیور استفاده میشوند . پژوهشهای انجام شده نشان دادند که بعضی از گونههای گیاهان دارویی و اسانس استخراجی از آنها موجب کاهش کلسترول خون، افزایش خوشخوراکی و عملکرد و تقویت سیستم ایمنی میشوند )کیرکپینار و همکاران 2011 ؛ هونگ و همکاران، 2012(. گیاهان دارویی و فرآوردههای آن به دلیل عواملی چون ارزش بالای اقتصادی و کم هزینه بودن تولید، نداشتن اثرهای تخریبی بر محیط زیست )داروهای ارگانیک( کم عوارض بودن در مقایسه با داروهای شیمیایی و آنتیبیوتیکها و کاهش ایجاد مقاومت نسبی عوامل بیماریزا موجب شدهاند تا این منابع دارویی در سالهای اخیر از ارزش و جایگاه خاصی در پرورش، تولید و درمان دام و طیور برخوردار باشند )ایپو و همکاران 2006 : قاسمی و همکاران، 1396 .) برای موفقیت بیشتر نخست دامدار یا مرغدار باید اصول صحیح مصرف گیاهان دارویی را رعایت کند که به دو صورت می باشد 1 گیاهان دارویی فرآوری نشده و – 2 گیاهان دارویی فرآوری شده: فرآوری نشده مانند گیاه تازه یا خشک – شده یا صمغ و شیرابههای گیاه که به طور طبیعی از گیاه خارج میشود. فرآوری شده: مانند پودر، اسانس، عصاره، روغن که در مدت زمان معین استفاده شود مثلاً 1 مصرف متناوب بصورت هفتهای یک بار یا کوتاه مدت به صورت روزانه – حداکثر تا یک هفته و یا بصورت دراز مدت به صورت روانه به مدت 4 – 3 هفته استفاده گردد. اکنون اکثر مرغداران برای افزایش راندمان و استفاده بهینه از داروهای گیاهی در تغذیه طیور آنها را هم به صورت ترکیبی و هم به صورت انفرادی استفاده میکنند. در ذیل به بعضی از داروهای گیاهی که بیشتر استفاده میشود پرداخته میشود.
اکالیپتوس: نام علمی: Eucalyptus globolus L ، نام انگلیسی: Blue gum tree یکی از مشکلاتی که دامداران از گذشتههای دور تاکنون با آن مواجه هستند، وجود انواع حشرات مضر و انگلهای خارجی دامها میباشد. دامداران از راهبردهای خاصی به منظور تشخیص، پیشگیری و کنترل حشرات مضر و انگلهای خارجی دامها بهره میگیرند )امیری، 1385 (. برخی دامداران، یکی از دلایل وجود گلولههای پشمی موجود در شکمبه دامهای ذبح شده را آلودگی دام به انگلهای خاجی و یا عارضههای پوستی میدانند. به اعتقاد آنها، وجود انگلهای خارجی و نیز عارضههای جلدی، موجب بی قراری دامها میشود و دامها خود را بر درو دیوار میمالند و یا لیس میزنند )امیری، 1385 (. بررسیهای دانشمندان نشان میدهد که درختانی نظیر اکالیپتوس، گردو، کاج، بلوط، فندق، سرو کوهی، بید، زبان گنجشک و در فضا رها می سازند. این ماده برای بسیاری از باکتریها و قارچ های تک » فیتونسید « داغداغان از خود مادهای به نام سلولی و نیز برای برخی از حشرات ریز، اثر کشندگی دارد، اما بر روی انسان فرح زا و فرح بخش است )امیری، 1385 .) یکی از درختان مهم و زود رشد که میتواند نقش سازندهای در فضای سبز و جنگل داشته باشد، اکالیپتوس است که شهرتی بی نظیر در عالم گیاهی دارد. درخت اکالیپتوس به علت مقاومت در مقابل خاکهای شور و مهمتر از همه مصارف دارویی با ارزش اقتصادی زیاد و تولید مواد تجارتی مهم مانند تانن، کینو، روتن و غیره، تولید روغنهای فرار با ارزش تجارتی قابل توجه میباشد )یزدانی و همکاران، 1383 (. اثر ضد باکتریایی اسانس اکالیپتوس به حدی است که امولسیون 2 درصد آن 70 درصد استافیلوکوك محیط را از بین میبرد )یزدانی و همکاران، 1383 .)
سیر و پیاز: سیر نام علمی: Allium sativum ، نام انگلیسی: Poor-man s treacle/Garlic ، پیاز نام علمی: Allium cepal ، نام انگلیسی: Onion ، امروزه دسترسی به محصولات گیاهی مانند سیر، که منجر به بهبود در کارکردهای ایمنی میشوند، آسان است. از آن برای سرماخوردگی دام، اختلال و ناراحتی ایجاد شده درحیوانیکه در معرض سرمای شدید قرار گرفته استفاده میشود. سرماخوردگی یا آسیب سرما به طور عمده متوجه قسمت سطحی یا پوست حیوانات میشود. دامداران برخی مناطق شهرستان سپیدان در استان فارس، در صورت ابتلای حیوان به سرماخوردگی پیازی را له میکنند و بلافاصله در زیر بینی دام میگیرند یا اینکه مقداری عصاره سیر یا پیاز خام را در درون بینی دام میریزند. گاهی نیز به همین منظور دام را بخور میدهند. بدین صورت که سنگهای اندازه گردو را جمع آوری میکنند و در آتش داغ میکنند . سپس سنگهای داغ شده را درون مخلوطی از آب معمولی و سیر یا پیاز میاندازند تا بخار شود و دام بخور یابد. زنان روستایی شهرستان سپیدان زخمهای چرکین و جوشهای عفونی طیور را به طرق مختلف از طریق تیغ زدن و مرهم گذاری، درمان میکنند. برخی از آنها پیاز خوراکی را در زیر خاکستر میپزند و بر روی جوشهای چرکینی میبندند )امیری، 1385 .)
رازیانه
رازیانه بانام علمی Foeniculum vulgare mill و نام انگلیسی Fennel است که دارای قسمتهای مختلف دارویی است. ریشه رازیانه؛ اثر مدر قوی دارد. اوره و اوریکاسید را دفع میکند، به علاوه اشتهاآور است . میوه رازیانه؛ اثر نیرو دهنده، مقوی معده، اشتهاآور، آرام کننده، زیاد کننده ترشحات شیر و بادشکن دارد و اگر مصرف میوه رازیانه به منظور زیاد کردن ترشحات شیر باشد، باید به تناسب اینکه حیوان شیرده تا چه حد تحمل مصرف آن را داشته باشد میوه را استفاده )کهنسال واجارگاه و همکاران، 1390 (. در دامپزشکی، از گرد دانه رازیانه در مصارف داخلی و استعمال خارجی استفاده میشود. گرد رازیانه در فرمول گردهای اشتهاآور، هضم کننده و زیاد کننده شیر وارد گردیده که به بز و حیوانات شاخدار داده میشود . جوشانده آن به منظور رفع سوء هضم و نفخ، به حیوانات خورانده میشود. دامداران اردکان فارس، درگذشته برای افزایش کیفیت )عطرو طعم( و کمیت شیر دامهای خود، مقداری آرد گندم، آرد ذرت، پودر رازیانه و زیره را در آب می افزودند و به هم میزدند به این محلول که ازنظر غلظت مشابه ماست بود در گویش محلی )بلماغ( میگفتند. در طول دوره شیردهی دام ها، چند نوبت بلماغ را به آنها میخوراندند. شیوه دیگر افزایش کمیت و کیفیت شیر دامها در منطقه مذکور خوراندن ترکیبی از کوفته رازیانه، زیره و شکر به دام شیرده بود. امروزه تأثیر رازیانه و زیره در افزایش شیر به اثبات رسیده و در صنایع دارویی از مواد مؤثره مذکور به منظور ساخت قطره های شیر افزا بهره میگیرند )دبیر سیاقی و محمدی، 1384 : فاضلی نسب و همکاران، 2015 .)
آویشن
آویشن، یک گیاه آروماتیک با گسترش زیاد در سراسر مدیترانه و خاورمیانه است. به واسطه اثرات ضد میکروبی آویشن و یا عصاره اتری آن، انتظار میرود که جهت پیشگیری و درمان در تولیدات حیوانی مورد استفاده واقع شود )یزدانی، 1383 (. از میان عطرمایه های تأثیر داده شده بر سالمونلاتیفیموریم، عطرمایه آویشن و ترکیباتی که آویشن درآن بوده مثل آویشن+رازیانه و آویشن+مرزنجوش بیشترین اثر را نشان دادند و از این لحاظ نسبت به سایر عطرمایهها دارای اختلاف معنیداری بودند )دخیلی، 1384 و کهنسال واجارگاه و همکاران، 1390 (. از این عطرمایه در کنترل، پیشگیری و درمان بیماری آسپرژیلوس در جوجه شترمرغ ها در مزارع مولد استفاده میشود. با توجه به بومی بودن این گیاه در کشور و اثر ضد قارچی قوی آن اهمیت استفاده از این گیاه در این صنعت که در کشور ما نوپا نیز هست کاملاً واضح است )دبیر سیاقی و محمدی، 1384 ( و به همین منظور توصیه میشود از بخور عطرمایه این گیاه در دستگاه های جوجه کشی شترمرغ به ویژه در دستگاه هچرکه محیط بسیار مساعدی جهت رشد این قارچ میباشد سود جست )جردن و همکاران، 2001 (. همچنین در صورت تشخیص درگیری جوجهها با این قارچ می توان برای درمان آنها نیز از این عطرمایه استفاده نمود. به طوریکه حیوان را در محیطی کوچک و سربسته قرارداد و حیوان را وادار به استنشاق بخور این گیاه در این محیط سربسته کرد ) Craig, 1999 .)
پونه
نعناع با نام علمی Mentha piperita L و نام انگلیسی Peppermit از خانواده لب شکافتهها به عنوان داروی گیاهی به خوبی شناخته شده است. بسیاری از اعضای جنس نعناع وحشی، جهت درمانهای گیاهی به ویژه به واسطه خواص ضد عفونتی و اثرات سودمندی که بر روی فرآیندهای هضم دارند مورد استفاده قرارگرفته اند. یکی از اعضاء تیره نعناع گیاه پونه بانام علمی Mentha longifolia است که دارای خواص مختلفی است از جمله در درمان نفخ، تهوع، استفراغ، سردرد، بی اختیاری ادراری، سنگ کلیه، سرفه، بیماریهای سینه و قلب، سکسکه، اسپاسم، یرقان، سیاه سرفه، سرماخوردگی، تومور و اختلالات عصبی )میر حیدر، 1372 (. در برخی از مناطق جنوبی سلسله جبال زاگرس، زنان روستایی تأکید زیادی بر تغذیه جوجهها با پونه و بومادران در اوایل دوره رشد دارند. مصرف مقادیر زیاد پونه در جیره غذایی طیور، به ویژه در اوایل دوره رشد آنها، از رشد و نمو میکروبها و باکتریها و در نتیجه مرگ ومیر جوجهها جلوگیری میکند. عصاره این گیاه خاصیت ضد باکتریایی دارد و در کنترل انواع باکتری ها نقش دارد. علاوه براین، عصاره پونه باعث خوش طعم شدن گوشت جوجهها نیز میگردد )لشتی، 1374 ( همچنین گزارش شده استفاده از نعناع  در مقایسه با زیره، بومادران و کلپوره در جیره، رشد جوجههای گوشتی را در مقایسه با شاهد افزایش داده است و می تواند به عنوان محرك رشد در جوجههای گوشتی در نظر گرفته شود )شریفی و همکاران، 1390 .)
شیرین بیان
شواهد تاریخی حاکی از آن است که دامداران از گذشته های دور با آماس )ورم( دست و پا و مفاصل دامها و احشام آشنا بوده و روشهایی را برای درمان آن به کار میگرفته اند. برخی نقوش به جا مانده از آریاییها، دامهای مبتلا به ورم دست و پا را نشان میدهد )الفتی، 1374 (. دامداران اردکان فارس، در گذشته برای درمان مفاصل دامها، آمیزهای از خمیر آرد گندم، برگ شیرین بیان، بومادران و روغن را به عنوان مرهم و ضماد روی قسمت مورد نظر قرار میدادند و گاهی نیز بدین منظور از خرمای بدون هسته بهره میگرفتند. دامداران منطقه مذکور برای باز شدن دملهای چرکین )آبسه( نیز مواد مختلفی از جمله برگ گیاهان شیرین بیان، شلغم پخته، زرده خام تخم مرغ و زهره گاو )به صورت مجزا یا توأم( گایپازك « بهره میگرفتند. گاهی نیز دملهای چرکین سفت شده بر روی اندام گاوها را که اصطلاحا به آن 1 میگفتند را » میشکافتند و مواد چرکین سفت شده را بیرون میآوردند )امیری، 1385 (. ریشه گیاه شیرین بیان دارای طعم بسیار شیرین میباشد به طوری که پنجاه مرتبه از شکر شیرین تر است. همچنین از ریشه این گیاه هزاران سال به عنوان ماده دارویی استفاده میگردیده است )کاوه و همکاران، 1384 .)

یافته ها

در جوجه های گوشتی در طول مدت آزمایش در بین سطوح مختلف گیاهان دارویی معمولاً تیمار دارای گیاه دارویی، بیشترین میانگین افزایش وزن و تیمار شاهد دارای کمترین میانگین افزایش وزن بوده است و در بین تیمارهای مورد بررسی، با در نظر گرفتن اثرات متقابل مصرف داروهای گیاهی همراه با داروهای آنتی بیوتیکی نسبت به مصرف داروهای آنتی بیوتیکی به تنهایی تأثیر قابل توجهی داشته است. در بین تیمارهای مختلف و اثرات متقابل فاکتورهای مورد بررسی بهترین ضریب تبدیل غذایی مربوط به سطح متوسط گیاه دارویی همراه با داروهای آنتی بیوتیکی است که نسبت به تیمار شاهد اختلاف قابل توجهی داشته است هر چند این اختلاف معنیدار نیست . از طرفی با توجه به رشد روز افزون جمعیت و نیاز مبرم به پروتئین از جمله گوشت مرغ، برای برطرف نمودن این نیازها با استفاده ازگیاهان دارویی با توجه به حجم بالای مصرف آن در تغذیه طیور، اقتصادی نمی باشد ولی عملاً در دراز مدت برای مصرف کنندگان از نظر کاهش اثرات منفی باعث اقتصادی شدن میگردد. مثال: داروهای مورد استفاده برای یک دوره پرورش جوجههای گوشتی در یک فارم 30 هزار قطعه ای حدود 4 – 3 میلیون تومان میشود. در همین فارم اگر بخواهیم از داروهای گیاهی به جای داروهای سنتتیک استفاده کنیم حدود 14 – 13 میلیون تومان میشود. ملاحظه میشود که اختلاف بین مصرف این دو نوع دارو دارای اختلاف معنی دار می باشد ) 05 / 0 p< ()مشاهدات نویسنده(. از طرفی در روش استفاده از داروهای سنتتیک به فرض اگر در 20 روزگی دارو به جوجهها داده شود، احتمال باقیماندن اثرات دارو در گوشت و انتقال آن آثار با اثرات منفی به انسان بسیار بالا است و می بایستی حداقل یک دوره برای برطرف شدن اثرات دارویی در نظر گرفت. ولی در صورت استفاده از داروهای گیاهی به چنین دوره ای نیاز نمیباشد و آثار زیانباری برای انتقال مشاهده نمیشود. هم اکنون برای گوشتهای حاصل از پرورش با داروهای گیاهی که بصورت کامل جایگزین داروهای سنتتیک شود مبلغی پرداخت میشود که این مبلغ بازاء هرکیلوگرم مرغ زنده 400 – 300 تومان می باشد. البته درحال حاضر حداکثر 50 درصد تولید مرغدار با این قیمت خریداری میشود و مابقی بدون هیچگونه افزایش قیمتی از مرغدار خریداری میگردد که با این کار انگیزه مرغدار برای ادامه کار تضعیف میگردد. برای رسیدن به نتیجه مطلوب نیازمند کار و تلاش بیشتر و اهتمام و توجه بیشتر مسئولین به این مقوله برای تولید گوشت سالمتر و ارزانتر میرود. بنظر میرسد که یکی از دلایل پیشرفت استفاده از داروهای گیاهی در پرورش دام و طیور درجه بندی گوشت و متعاقب آن قیمتهای متفاوت آن باشد. در حال حاضر محصولی را بهعنوان مکمل خوراکیدام و طیور تولید و تجاریسازی کردهاند که صددرصد گیاهی است و در تولید این محصول از فناوری نانو بهره برده شده که باعث تولید فرآوردههای گوشتی و لبنی سالم تر و ارزانتر میشود . این مکمل افزودنی به خوراك دام و طیور باعث پیشگیری و کمک به درمان بیماریهای تنفسی طیور، افزایش وزن و کاهش تلفات میشود . این محصول حاوی عصاره و اسانس گیاهان دارویی و معطر است که با خواص ضد میکروبی موجب افزایش سطح ایمنی طیورگوشتی و تخم گذارشده و همچنین با تقویت سیستم تنفسی و سیستم گوارشی طیور موجب استفاده کمتر از داروهای شیمیایی میشود که در نهایت کاهش باقیمانده های دارویی و شیمیایی در فرآورده های گوشتی و لبنی نیز بهسلامت انسانها منتهی میگردد . مزیت این مواد افزودنی این است که وقتی خوراك دام و طیور به صورت پلت تولید میشود این مکمل را به آن اضافه میکنند که با حرارت دادن از بین نمیرود . پرورش دهندگان دام و طیور وحتی بعضاً کارخانجات تولید خوراك دام و طیور برای استفاده از اثر بخشی گیاهان دارویی و کاهش مصرف داروهای شیمایی، برای هر تن خوراك مقادیر زیادی از گیاهان دارویی را استفاده میکنند تا نتیجه بخش باشد. اما محصولات نانویی این میزان را به یک کیلوگرم کاهش داده است تا استفاده آنها اقتصادی گردد. برای اقتصادیتر شدن فعالیت صنعت دام و طیور اگر بخشی از بودجه سلامت به این مهم اختصاص داده شود کار بسیار ارزندهای است. تا از این طریق مصرف کننده به گوشت سالمتر دست یابد. بررسی نتایج نشان میدهد که با افزایش مقادیر مصرف نعناع درجیره نسبت به جیره شاهد که فاقد نعناع بوده است میانگین افزایش وزن روزانه بهبود یافته است که بنظر میرسد نعناع بدلیل داشتن خاصیت آنتی سپتیک مانع از رشد باکتریهای مضر دستگاه گوارش شده و هضم و جذب بخوبی صورت گرفته است . موثقی) 1367 ( خاصیت آنتی سپتیکی نعناع را بدلیل وجود مانتول دانسته است. همچنین نتایج نشان داد که مصرف نعناع همراه با داروهای آنتیبیوتیکی نه تنها تأثیر سوء نداشته است بلکه در سلامت جوجهها و افزایش وزن تأثیر مثبت داشته است که بنظر میرسد ترکیبات موثره نعناع از جمله )لیمونن، مانتول و بتاکاریو فیلن( روی عملکرد داروها تاثیر مثبت داشته است. بررسی نتایج مربوطه به ضریب تبدیل غذایی جوجههای تحت آزمایش نشان نمیدهد که مصرف نعناع تا حدود زیادی ضریب تبدیل غذایی را بهبود داده است. لذا بنظر میرسد خواص دارویی این گیاه در فعالیت دستگاه گوارش تأثیرمثبت داشته است. قابل ذکر است امین در مطالعات خود نشان داد که مصرف نعناع سبب درمان دیر هضمی و کندکاری معده میگردد )امین، 1370 .)

بحث و نتیجه گیری

براساس نتایج موجود مصرف گیاهان دارویی همراه با جیره غذایی جوجههای گوشتی نه تنها تأثیر سوء بر مصرف خوراك نداشته است بلکه تأثیر بسیار مثبت بر افزایش وزن و ضریب تبدیل غذایی داشته است. نتایج آزمایشات نشان داد که مصرف داروهای گیاهی چه بصورت انفرادی و چه بصورت ترکیبی باعث بهبود رشد، ضریب تبدیل در جوجههای گوشتی میگردد. گرچه به ظاهر از نظر عدد و رقم ممکن است زیاد قابل توصیه نباشد ولی در اصل به شدت اقصادی می باشد. چرا؟ زیرا همانطور که ملاحظه میشود تقریباً همه آحاد جامعه از بهترین خوراك ها استفاده میکنند ولی مشاهده میشود که به انواع و اقسام بیماریها گرفتار هستند. علت چیست؟ زیرا مواد خوراکی ما از جمله گوشت مرغ به دلیل استفاده از داروهای شیمیایی و آنتیبیوتیکها و متعاقب آن با ایجاد مقاومت در انسان باعث بی تاثیری آنها در سلامت ما میشود. از این حیث ملاحظه میشود که با مصرف داروهای گیاهی یا عصاره آنها این آثار منفی مشاهده نمیشود که بصورت غیر مستقیم استفاده از آنها باعث اقتصادی شدن تولید میگردد.


منابع:

• الفتی، هادی. 1374 . نقش دانش بومی در پیشگیری از ایجاد شرایط بحرانی زیست محیطی) هجوم آفات و بیماریها(. اولین همایش دانش بومی و ذخایر توارثی، سیستان و بلوچستان.
• امیری اردکانی، محمد. 1385 . کاربرد گیاهان دارویی در بهداشت و درمان دام و طیور. چاپ رضوی. امین، – غلامرضا. 1370 . گیاهان دارویی ایران . انتشارات معاونت پژوهشی وزارت بهداشت و آموزش پزشکی.
• امین، غ. ر. 1370 . گیاهان دارویی ایران . انتشارات معاونت پژوهشی وزارت بهداشت و آموزش پزشکی .
• دبیر سیاقی، م. محمدی، ا. 1384 . مطالعه اثر ضد قارچی اسانس گیاه آویشن گونه (Thymus daenesis) بر روی دو سویه از قارچ آسپرژیلوس و استفاده ا ز خاصیت ضد قارچی این گیاه در صنعت شتر مرغ. همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویی. مشهد.
• دخیلی، م. 1384 . ارزیابی اثرات ضد میکروبی عصاره 3 گیاه دارویی بر سالمونلا تیفی موریوم )فاز آزمایشگاهی(. همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویی. مشهد مقدس. –
• شریفی، س د. حسنی خورسندی، س. خادم، عا. صالحی، عر. 1390 . اثرات چهار گیاه دارویی بر عملکرد و غلظت لیپیدهای سرم جوجههای گوشتی. فصلنامه گیاهان دارویی . 11 ( 1 🙂 92-83 .
• فاضلی نسب، ب.، جعفروند، ن، و فولادونر، ز. 2015 . کاربرد گیاهان دارویی در دام و طیور. کنفرانس بن المللی توسعه پایدار، راهکارها و چالش ها. بامحوریت کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری، 26-24 فوریه، تبریز ، ایران.
• کاوه، م.ر و همکاران. 1384 . استخراج ماده دارویی اسید گلیسیر هیتینینیک ) انوکسرلون( از ریشه گیاه شیرین بیان . همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویی، مشهد مقدس.8
• قاسمی، ح.ع.، حاج خدادادی، ا . ، کاظمی بنچناری،م .، خدایی مطلق، م. و حسین خلت آبادی فراهانی، ا. 1396 . اثرهای استفاده از اسانس ترکیبی گیاهان دارویی در آب آشامیدنی بر عملکرد رشد، هماتولوژی و پروفیل چربی خون شترمرغ (struthio camelus) ، نشریه پژوهشهای علوم دامی، جلد 27 ، شماره 2 ، صفحات 41 تا 54 .
• کهنسال واجارگاه، س. معتمدی، م. کهنسال واجارگاه، ف. 1390 . بررسی اثر سه گونه گیاه دارویی آویشن، رازیانه و نعناع در تغذیه و بهداشت دام و طیور. برگرفته از www.iau-saveh.ac.ir/…/330_2011-08-26_12.08.40_barresi%20asar%20 .
• موثقی ،شهناز. 1367 . بررسی خواص فیتوشیمیایی تعدادی از گیاهان استان کهکیلویه و بویر احمد. انتشارات سازمان جنگلها و مراتع.
• میر حیدر، ح. 1372 . معارف گیاهی و کاربرد گیاهی در پیشگیری و درمان بیماریها. جلد اول، چاپ اول. دفتر نشر فرهنگ اسلامی تهران،
• یزدانی، د. 1383 . کاشت و داشت و برداشت گیاهان دارویی. جلد 6 . تهران. جهاد دانشگاهی

• Craig JW. 1999. Health-promoting properties of common herbs. Am.J. clinical. Nutrition. 70(3): 491-499.
• Duke, J. A. 1989. CRC Hand book of Medical plant CRC press inc Boca ratonfloridon.29- Hong JC, Steiner T, Aufy A and Lien T, 2012. Effects of supplemental essential oil on growth performance, lipid metabolites and immunity, intestinal characteristics, micro biota and carcass traits in broilers. Livestock Science 144: 253-262.
• Ipu MA, Akhtar MS, Anjumi MI and Raja ML, 2006. New dimension of medicinal plants as animal feed. Pakistan Veterinary Journal 26: 144-148.
• Jordan. FTW. Pattison M. Dennis A. Treror F. 2001. Poultry diseases. London, W.B, Sounders 5th Ed.
• Kirkpinar F, Ünlü HB and Özdemir G, 2011. Effects of oregano and garlic essential oils on performance, carcase, organ and blood characteristics and intestinal microflora of broilers. Livestock Science 137: 219-225.Najifi, P and Torki. M. 2010. Performance, blood metabolites and immunocompetance of broiler chicks fed diets included essential oils of medicinal herbs. J. Anim. Vet. Adv. 9: 1164-1168.